قلعه تاریخی (بمپور) ميراث ساسانيان
بمپور ناحيهي جلگهايست كه 510 متر
ازسطح دريا ارتفاع دارد و ارتفاعاتي در حدود 1700 متر زمــــينهاي جنوبي
آن را پوشانده است. آب و هواي آن به طور كلي گرم و نسبتا مرطوب است که از
مراكز عمده صادرات خـــــرما، تره بار و غلات محسوب ميشود.
بمپور از چندين آبادي به هم پيوسته تشكيل شده است. از قدمت اين شهر اطلاع دقيقي در دست نيست و شهرت اين محل به خاطر وجود قلعـه بمپور است كه به عهد ساسانيان تعلق دارد.
قلعه بمپور
اين قلعه كه در 24 كيلومتري غرب ايرانشهر و در جوار شهر بمپور قرار دارد، به عنوان معروفترين و در عين حال مهمترين قلعه در سراسر بلوچستان محسوب ميشود كه بر فراز تپهاي مصنوعي در استان سيستان و بلوچستان بنا شده است.
هرچند مردم بلوچستان بر اين باورند كه اين قلعه توسط نادرشاه افشار ساخته شده و با وجود اين كه نادر اجازه ساخت قلعهاي را در منطقه بمپور به نصيرخان براهويي داد، اما بناي قلعه بمپور بسيار كهنتر از آن است.
«پاتينجر» يک جهانگرد اروپایی و (متخصص قلاع نظامي) که در سال 1810ميلادي سفري به منطقه بلوچستان داشته است، در بازدید خود از قلعه بمپور، ضمن تمجيد از اين قلعه، درمورد محل احداث آن مينويسد: «افسانه و روايت عاميانهاي ميان مردم بلوچستان حاکي است كه فرمانده ارتش عظيم، هنگام عبور از اين راه به سواران خود دستور داد تا توبره اسبان را از خاک و گل پر کنند و روي هم بريزند. تعداد سواران آنچنان زياد بود که وقتي خاکها را بر روي هم انباشتند، تپه اي بر جاي ماند».
گرچه روايت ياد شده اندکي مبالغهآميز به نظر ميرسد، اما مروري بر ابعاد جغرافيايي تپه، نشانگر آن است که خاک اين تپه از مناطق ديگر به محل ساخت قلعه «بمپور» منتقل شده است.
تحقيقات صورت گرفته در قلعه بمپور
قدمت این قلعه به استناد برخی منابع تاریخی به دوران ساسانیان میرسد و امروزه در ردیف آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است. قلعه بمپور در گذشته يكي از استوارترين پناهگاههاي بلوچستان به شمار ميآمده است.
درباره تپه و قلعه واقع بر روي آن، تحقيقات متعددي صورت گرفته، از جمله فرانسوا بالساني، محقق فرانسوي و معاون آکادمي امور درياهاي فرانسه که در سال 1335ش از قلعه بمپور ديدن کرده كه معتقد است: «آثاري که من در قلعه بمپور به دست آوردم طبق نظر متخصصان موزه لوور فرانسه، حداقل مسبوق به دوره ساسانيان است».
دکتر بئاتريس دوکاردي، محقق و باستان شناس انگليسي در سال 1966 که در اين منطقه مطالعاتي صورت داده
میگوید:«اشيا و ظروف به دست آمده در تپه باستاني بمپور از نظر تاريخي، تمدن اوليه سرزمين بلوچستان غربي را در اين منطقه ثابت مي کند؛ که اين تمدن به منزله واسطهاي ميان تمدن هاي غربي ايران و تمدن کهن سند پاکستان بوده است. به اعتقاد «دوکاردي» سفالهاي به دست آمده در بمپور متعلق به 2700 سال قبل از ميلاد هستند و نشان ميدهد اين مکان در نتيجه خشک شدن تدريجي از آبادي افتاده است. درحالي که سابق بر اين، بسيار آباد بوده و جمعيت زيادي را در خود جاي ميداده است. البته شباهت بناي قلعه بمپور با ساختمانهاي دوره ساساني واقع در منطقه کرمان مانند قلعه دختر و قلعه بم نشانگر آن است که تاريخ اوليه اين قلعه را ميتوان تا دوره ساساني عقب برد.
وجه تسميه بمپور
در بعضی از افسانههای محلی وجه تسميه آنرا مربوط به بهمن (پسر اسفنديار) میدانند که اول بهمنپور بوده و به مرور زمان به بمپور تبديل شده است. بر طبق اظهار نظر بسياری از فضلای ايران و به استناد کتب تاريخی در قديمالايام اين محل را بنپهل میناميدهاند که به معنی شهر آخر می باشد .
با بررسی آثار مکتوب گذشتگان نام باستانی اين محل بن پهل بوده که با گذشت زمان به بنفهل، بنفول، بنفور، بنپور، و به بمپور (Bompour) تغيير نام پيدا کرده است كه امروزه فارسیزبانان به اشتباه آن را بمپور(bam pour) تلفظ می کنند.
خصوصيات قلعه بمپور
اين قلعه از نظر نظامي، اهميت قابل توجهي داشته و به مناسبت محل استراتژيک خود ميتوانست در مقابل هجوم بزرگترين قشونهاي نظامي نيز مقاومت کند. بنابراين، مشخص است که استقرار قلعه در بالاي تپه، بر حسب تصادف انتخاب نشده، زيرا اين تپه به گونهاي به اطراف مشرف شده که محال است يک مهاجم دور از چشم نگهبانان به قلعه بمپور نزديک شود. به همين دليل به نظر ميآيد قلعه بمپور يکي از قلاع نظامي و مهم آسيا و خاورميانه به حساب ميآمده است.
اين قلعه علاوه بر موقعيت استراتژيکي، تنها حدود 2 کيلومتر با رودخانه فاصله دارد که از اين نظر نيز موقعيت جالب توجهي دارد. قلعه بمپور در گذشته بلوچستان همواره استوارترين پناهگاه به شمار ميآمده است. به همين دليل، بارها در زمانهاي مختلف و بهخصوص در دوره قاجاريه محاصره و به توپ بسته شد. درسال 1257 و با شورش آقاخان محلاتي و حمايت محمدعليخان (حاکم بمپور) حبيب الله خان شاهسون ، امير توپخانه ارتش قاجار، به اين قلعه يورش برد. در اين دوره ، قلعه صدمات جدي ديد؛ اما کاملا ويران نشد و قابل سکونت بود. در سال 1307هجري شمسي يک نيروي نظامي به سرکردگي سرتيپ امان الله جهانباني قلعه را به توپ بست و بدين ترتيب ، يک قلعه تاريخي به ويرانه اي بدل شد.
مشخصات قلعه بمپور
قلعه به صورت دو تکه ساخته شده و از نظر ارتفاع، اين 2 بخش با هم يکسان نيستند. صحن پايين که در ورودي در ديواره شرقي آن قرار گرفته و برجهايي چند نيز آن را احاطه کردهاند. علاوه بر اين، اصطبل اسبها و يک نقب براي فرار از محاصره به هنگام تسخير احتمالي قلعه نيز وجود داشته است. قسمت فوقاني قلعه ارگ و حاکمنشين بوده است. بلندي تپه از صحن پايين بيشتر بوده به حدي که نفوذ به داخل ارگ براي مهاجمان به علت بلندي و شيب تند تپه، کار سادهاي نبوده است. همچنين در ديواره اطراف قلعه 10 برج دفاعي قرار داشته است.
خصوصيات معمارى: مصالح به كار رفته در اين قلعه خشتخام و گل رس بوده كه بر روى يك تپه مصنوعى احداث شده است. ديوارهاى غربى و شرقى در هر رأس داراى برجهاى استوانهاى مىباشند.
از چهار برجك ديدهبانى تنها دو برجك آن به ارتفاع 2 متر باقى ماندهاند. در داخل قلعه يك رديف از اتاقهاى چسبيده به ديوار قلعه براى امور مختلف در نظر گرفته شدهاند. يك حلقه چاه نيز در درون قلعه وجود دارد. ارتفاع تپه مصنوعى كه قلعه روى آن قرار گرفته 80 متر است.
قلعه از سه قسمت تشكيل شده است:
1- قسمت انتهايى كه از ديوارهاى اصلى و دربهاى ورودى و خروجى و چند عدد برج و بارو براى حفاظت قلعه تشكيل شده است.
2- قسمت وسط كه محل خانههاى مسكونى بوده و داراى برج و بارو نيز بوده است.
3- قسمت فوقانى كه ويژه فرماندهان و حاكم قلعه بوده و بيشترين نقش ديدهبانى از برج و باروهاى اين قسمت به دليل ارتفاع زياد صورت مىگرفته است.
در محوطه قسمت فوقانى چاهى عميق ديده مىشود كه اكنون پس از گذشت چندين سال پر نشده است. در گذشته در داخل چاه يك محوطه سنگ فرش بوده كه داراى سوراخى براى عبور نيروهاى قلعه در هنگام محاصره قلعه توسط دشمنان به خارج بوده است كه در حال حاضر به علت حركت شنهاى روان و گذشت زمان مسدود شده، اما چاه به قوت خود باقى است.
ديوارهاى شرقى و غربى آن داراى فاصله زيادى از هم مىباشند و در سمت جنوب به يكديگر نزديكتر هستند و ضلع جنوبى در واقع كوچكترين ضلع قلعه است. هر طرف داراى برجى استوانهاى بوده كه روى هم ده برج بودهاند. بزرگترين برج قطرش به هشت قدم مىرسد و توپ در اين مكان قرار داشته است.
ديوار اصلى همه اتاقها را در بر گرفته است. در صحن حياط جنوبى يك رديف اتاق و بالاتر از ديوار خراب شده، چندين اتاق وجود دارد. در قسمت بالا كه ارگ ناميده مىشود چندين اتاق به صورت رديفى در كنار يكديگر قرار دارند و با پنجرههايى به خارج احاطه دارند.
قلعه بمپور، قلعهاي كه در برابر عظمت و تسخير ناپذيرياش تمام لشكركشان دست كم يك بار مزه تلخ شكست را پاي آن چشيدند و روزگاري هر گوشهاش از آن عظمتي داشته كه بيانگر يادگار ساسانيان است، امروز عظمتش فرو ريخته و خفته در بوته فراموشي هر ساله در اثر آب، شستگي و باد به ريگهاي روان صحرا مي پيوندد. اما عظمت گذشتهاش از دور، چشمان هر بيننده علاقمند به هويت و ميراث گذشتگان را به خود جلب مي كند.
بمپور از چندين آبادي به هم پيوسته تشكيل شده است. از قدمت اين شهر اطلاع دقيقي در دست نيست و شهرت اين محل به خاطر وجود قلعـه بمپور است كه به عهد ساسانيان تعلق دارد.
قلعه بمپور
اين قلعه كه در 24 كيلومتري غرب ايرانشهر و در جوار شهر بمپور قرار دارد، به عنوان معروفترين و در عين حال مهمترين قلعه در سراسر بلوچستان محسوب ميشود كه بر فراز تپهاي مصنوعي در استان سيستان و بلوچستان بنا شده است.
هرچند مردم بلوچستان بر اين باورند كه اين قلعه توسط نادرشاه افشار ساخته شده و با وجود اين كه نادر اجازه ساخت قلعهاي را در منطقه بمپور به نصيرخان براهويي داد، اما بناي قلعه بمپور بسيار كهنتر از آن است.
«پاتينجر» يک جهانگرد اروپایی و (متخصص قلاع نظامي) که در سال 1810ميلادي سفري به منطقه بلوچستان داشته است، در بازدید خود از قلعه بمپور، ضمن تمجيد از اين قلعه، درمورد محل احداث آن مينويسد: «افسانه و روايت عاميانهاي ميان مردم بلوچستان حاکي است كه فرمانده ارتش عظيم، هنگام عبور از اين راه به سواران خود دستور داد تا توبره اسبان را از خاک و گل پر کنند و روي هم بريزند. تعداد سواران آنچنان زياد بود که وقتي خاکها را بر روي هم انباشتند، تپه اي بر جاي ماند».
گرچه روايت ياد شده اندکي مبالغهآميز به نظر ميرسد، اما مروري بر ابعاد جغرافيايي تپه، نشانگر آن است که خاک اين تپه از مناطق ديگر به محل ساخت قلعه «بمپور» منتقل شده است.
تحقيقات صورت گرفته در قلعه بمپور
قدمت این قلعه به استناد برخی منابع تاریخی به دوران ساسانیان میرسد و امروزه در ردیف آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است. قلعه بمپور در گذشته يكي از استوارترين پناهگاههاي بلوچستان به شمار ميآمده است.
درباره تپه و قلعه واقع بر روي آن، تحقيقات متعددي صورت گرفته، از جمله فرانسوا بالساني، محقق فرانسوي و معاون آکادمي امور درياهاي فرانسه که در سال 1335ش از قلعه بمپور ديدن کرده كه معتقد است: «آثاري که من در قلعه بمپور به دست آوردم طبق نظر متخصصان موزه لوور فرانسه، حداقل مسبوق به دوره ساسانيان است».
دکتر بئاتريس دوکاردي، محقق و باستان شناس انگليسي در سال 1966 که در اين منطقه مطالعاتي صورت داده
میگوید:«اشيا و ظروف به دست آمده در تپه باستاني بمپور از نظر تاريخي، تمدن اوليه سرزمين بلوچستان غربي را در اين منطقه ثابت مي کند؛ که اين تمدن به منزله واسطهاي ميان تمدن هاي غربي ايران و تمدن کهن سند پاکستان بوده است. به اعتقاد «دوکاردي» سفالهاي به دست آمده در بمپور متعلق به 2700 سال قبل از ميلاد هستند و نشان ميدهد اين مکان در نتيجه خشک شدن تدريجي از آبادي افتاده است. درحالي که سابق بر اين، بسيار آباد بوده و جمعيت زيادي را در خود جاي ميداده است. البته شباهت بناي قلعه بمپور با ساختمانهاي دوره ساساني واقع در منطقه کرمان مانند قلعه دختر و قلعه بم نشانگر آن است که تاريخ اوليه اين قلعه را ميتوان تا دوره ساساني عقب برد.
وجه تسميه بمپور
در بعضی از افسانههای محلی وجه تسميه آنرا مربوط به بهمن (پسر اسفنديار) میدانند که اول بهمنپور بوده و به مرور زمان به بمپور تبديل شده است. بر طبق اظهار نظر بسياری از فضلای ايران و به استناد کتب تاريخی در قديمالايام اين محل را بنپهل میناميدهاند که به معنی شهر آخر می باشد .
با بررسی آثار مکتوب گذشتگان نام باستانی اين محل بن پهل بوده که با گذشت زمان به بنفهل، بنفول، بنفور، بنپور، و به بمپور (Bompour) تغيير نام پيدا کرده است كه امروزه فارسیزبانان به اشتباه آن را بمپور(bam pour) تلفظ می کنند.
خصوصيات قلعه بمپور
اين قلعه از نظر نظامي، اهميت قابل توجهي داشته و به مناسبت محل استراتژيک خود ميتوانست در مقابل هجوم بزرگترين قشونهاي نظامي نيز مقاومت کند. بنابراين، مشخص است که استقرار قلعه در بالاي تپه، بر حسب تصادف انتخاب نشده، زيرا اين تپه به گونهاي به اطراف مشرف شده که محال است يک مهاجم دور از چشم نگهبانان به قلعه بمپور نزديک شود. به همين دليل به نظر ميآيد قلعه بمپور يکي از قلاع نظامي و مهم آسيا و خاورميانه به حساب ميآمده است.
اين قلعه علاوه بر موقعيت استراتژيکي، تنها حدود 2 کيلومتر با رودخانه فاصله دارد که از اين نظر نيز موقعيت جالب توجهي دارد. قلعه بمپور در گذشته بلوچستان همواره استوارترين پناهگاه به شمار ميآمده است. به همين دليل، بارها در زمانهاي مختلف و بهخصوص در دوره قاجاريه محاصره و به توپ بسته شد. درسال 1257 و با شورش آقاخان محلاتي و حمايت محمدعليخان (حاکم بمپور) حبيب الله خان شاهسون ، امير توپخانه ارتش قاجار، به اين قلعه يورش برد. در اين دوره ، قلعه صدمات جدي ديد؛ اما کاملا ويران نشد و قابل سکونت بود. در سال 1307هجري شمسي يک نيروي نظامي به سرکردگي سرتيپ امان الله جهانباني قلعه را به توپ بست و بدين ترتيب ، يک قلعه تاريخي به ويرانه اي بدل شد.
مشخصات قلعه بمپور
قلعه به صورت دو تکه ساخته شده و از نظر ارتفاع، اين 2 بخش با هم يکسان نيستند. صحن پايين که در ورودي در ديواره شرقي آن قرار گرفته و برجهايي چند نيز آن را احاطه کردهاند. علاوه بر اين، اصطبل اسبها و يک نقب براي فرار از محاصره به هنگام تسخير احتمالي قلعه نيز وجود داشته است. قسمت فوقاني قلعه ارگ و حاکمنشين بوده است. بلندي تپه از صحن پايين بيشتر بوده به حدي که نفوذ به داخل ارگ براي مهاجمان به علت بلندي و شيب تند تپه، کار سادهاي نبوده است. همچنين در ديواره اطراف قلعه 10 برج دفاعي قرار داشته است.
خصوصيات معمارى: مصالح به كار رفته در اين قلعه خشتخام و گل رس بوده كه بر روى يك تپه مصنوعى احداث شده است. ديوارهاى غربى و شرقى در هر رأس داراى برجهاى استوانهاى مىباشند.
از چهار برجك ديدهبانى تنها دو برجك آن به ارتفاع 2 متر باقى ماندهاند. در داخل قلعه يك رديف از اتاقهاى چسبيده به ديوار قلعه براى امور مختلف در نظر گرفته شدهاند. يك حلقه چاه نيز در درون قلعه وجود دارد. ارتفاع تپه مصنوعى كه قلعه روى آن قرار گرفته 80 متر است.
قلعه از سه قسمت تشكيل شده است:
1- قسمت انتهايى كه از ديوارهاى اصلى و دربهاى ورودى و خروجى و چند عدد برج و بارو براى حفاظت قلعه تشكيل شده است.
2- قسمت وسط كه محل خانههاى مسكونى بوده و داراى برج و بارو نيز بوده است.
3- قسمت فوقانى كه ويژه فرماندهان و حاكم قلعه بوده و بيشترين نقش ديدهبانى از برج و باروهاى اين قسمت به دليل ارتفاع زياد صورت مىگرفته است.
در محوطه قسمت فوقانى چاهى عميق ديده مىشود كه اكنون پس از گذشت چندين سال پر نشده است. در گذشته در داخل چاه يك محوطه سنگ فرش بوده كه داراى سوراخى براى عبور نيروهاى قلعه در هنگام محاصره قلعه توسط دشمنان به خارج بوده است كه در حال حاضر به علت حركت شنهاى روان و گذشت زمان مسدود شده، اما چاه به قوت خود باقى است.
ديوارهاى شرقى و غربى آن داراى فاصله زيادى از هم مىباشند و در سمت جنوب به يكديگر نزديكتر هستند و ضلع جنوبى در واقع كوچكترين ضلع قلعه است. هر طرف داراى برجى استوانهاى بوده كه روى هم ده برج بودهاند. بزرگترين برج قطرش به هشت قدم مىرسد و توپ در اين مكان قرار داشته است.
ديوار اصلى همه اتاقها را در بر گرفته است. در صحن حياط جنوبى يك رديف اتاق و بالاتر از ديوار خراب شده، چندين اتاق وجود دارد. در قسمت بالا كه ارگ ناميده مىشود چندين اتاق به صورت رديفى در كنار يكديگر قرار دارند و با پنجرههايى به خارج احاطه دارند.
قلعه بمپور، قلعهاي كه در برابر عظمت و تسخير ناپذيرياش تمام لشكركشان دست كم يك بار مزه تلخ شكست را پاي آن چشيدند و روزگاري هر گوشهاش از آن عظمتي داشته كه بيانگر يادگار ساسانيان است، امروز عظمتش فرو ريخته و خفته در بوته فراموشي هر ساله در اثر آب، شستگي و باد به ريگهاي روان صحرا مي پيوندد. اما عظمت گذشتهاش از دور، چشمان هر بيننده علاقمند به هويت و ميراث گذشتگان را به خود جلب مي كند.
گردآورنده: بابك گنجيزاده طاري
+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و پنجم آذر ۱۳۸۸ ساعت توسط توحید
|